Podstawowa księgowość to nie oddzielny rodzaj księgowości, ale codzienna praca z dokumentami, które potwierdzają operacje gospodarcze firmy lub indywidualnego przedsiębiorcy. Na podstawie faktur, aktów, listów przewozowych, zleceń płatniczych, dokumentów kasowych i innych form księgowy tworzy zapisy w księgowości, oblicza podatki i przygotowuje sprawozdania.
Błędy na tym etapie często prowadzą nie tylko do zniekształcenia wskaźników księgowych. Organizacja może stracić prawo do odliczenia VAT lub uznania wydatków, otrzymać żądania od urzędu skarbowego, napotkać kary i spory z kontrahentami. Dlatego dokumenty pierwotne ważne jest nie tylko zbierać, ale także sprawdzać, terminowo odzwierciedlać i prawidłowo przechowywać.
W artykule omówiono porządek prowadzenia podstawowej księgowości, obowiązkowe dane dokumentów, cechy elektronicznego obiegu dokumentów, podział odpowiedzialności oraz typowe błędy, które popełniają firmy.
Podstawowe księgowanie zaczyna się od rejestracji faktu życia gospodarczego. Może to być dostawa towaru, świadczenie usługi, przyjęcie pracownika do pracy, naliczenie wynagrodzenia, zakup środków trwałych, wydanie pieniędzy na rachunek, odpisanie materiałów lub ruch środków pieniężnych na rachunku bankowym.
Każda taka operacja musi być potwierdzona pierwotnym dokumentem księgowym. Dokument sporządza się bezpośrednio przy dokonaniu operacji lub zaraz po jej zakończeniu. Im bardziej skomplikowana transakcja, tym ważniejsze jest wcześniejsze określenie, jakie dokumenty będą potrzebne do potwierdzenia jej treści i wartości.
Do najczęściej spotykanych dokumentów pierwotnych należą:
Nie każdy dokument potwierdza sam fakt operacji gospodarczej. Na przykład umowa ustala prawa i obowiązki stron, ale zazwyczaj nie zastępuje aktu lub listu przewozowego, które potwierdzają wykonanie zobowiązania. Faktura również nie dowodzi, że towar został przekazany lub usługa została świadczona.
Podstawowe zasady określone są w Ustawie Federalnej z dnia 06.12.2011 nr 402-FZ «O rachunkowości». Zgodnie z artykułem 9, każdy fakt działalności gospodarczej podlega sporządzeniu pierwotnym dokumentem księgowym. Formy dokumentów zatwierdza kierownik organizacji na wniosek osoby odpowiedzialnej za prowadzenie rachunkowości. Firma ma prawo korzystać z ujednoliconych form lub opracować własne, jeśli zawierają wszystkie obowiązkowe dane.
W pierwotnym dokumencie powinny być wskazane:
W zależności od charakteru operacji do dokumentu mogą być dołączone dodatkowe informacje: dane umowy, adres dostawy, informacje o przekazanych obiektach, dane pełnomocnictwa, informacje o stawce i kwocie VAT. Takie dane nie zawsze są obowiązkowe zgodnie z Ustawą nr 402-FZ, ale często są niezbędne do celów podatkowych, wewnętrznej kontroli lub warunków umowy.
Pierwotny dokument może być sporządzony na papierze lub w formie elektronicznej. Dokument elektroniczny musi być podpisany podpisem elektronicznym w sposób określony w przepisach dotyczących podpisu elektronicznego oraz umową uczestników obiegu dokumentów. Zwykły plik w formacie PDF bez wymaganego podpisu zazwyczaj nie wystarcza do pełnego potwierdzenia operacji.
Ważne: księgowy nie powinien samodzielnie poprawiać pierwotnego dokumentu bez uzgodnienia z jego sporządzającym. Poprawki powinny być dokonane w sposób, który pozwala określić datę poprawki, treść korekty oraz osoby, które ją wprowadziły. W przypadku dokumentów elektronicznych zazwyczaj używa się dokumentu poprawionego lub korygującego.
Organizację procesu najlepiej uregulować w polityce rachunkowości, regulaminach i instrukcjach stanowiskowych. Nawet małemu biznesowi przydatne jest określenie, kto inicjuje operację, kto przygotowuje dokument, kto go podpisuje, kto sprawdza i kto przekazuje informacje księgowemu.
Na pierwszym etapie odpowiedzialny dział formułuje dokument na podstawie faktu operacji. Menedżer przekazuje informacje o sprzedaży, magazyn dokumentuje ruch towaru, dział kadr — dokumenty dotyczące personelu, pracownik — raport zaliczkowy. Księgowy nie zawsze jest sporządzającym pierwotny dokument, ale odpowiada za jego przyjęcie i sprawdzenie w ramach swoich uprawnień.
Kontrola powinna być nieformalna, ale merytoryczna. Należy ustalić, czy operacja rzeczywiście miała miejsce, czy dokument odpowiada umowie, czy zgadzają się ilość, cena, daty i dane kontrahenta. Sprawdza się również obecność podpisów upoważnionych osób oraz brak sprzeczności między powiązanymi dokumentami.
Na przykład, w przypadku dostawy porównuje się umowę, zamówienie, dokument przewozowy, fakturę, dane magazynowe i płatność. W przypadku usług analizuje się umowę, specyfikację techniczną, raport wykonawcy i protokół. Jeśli operacja jest ekonomicznie skomplikowana, warto poprosić o dodatkowe potwierdzenia: korespondencję, kalkulację kosztów, raporty lub dokumenty dotyczące wyników prac.
Po weryfikacji dane przenosi się do programu księgowego. Operacje odzwierciedla się w tym okresie sprawozdawczym, do którego się odnoszą, z uwzględnieniem zasad księgowości i rachunkowości podatkowej. Data podpisania dokumentu i data faktycznego dokonania operacji mogą się różnić, dlatego nie można ich mechanicznie zamieniać.
Do kontroli stosuje się dzienniki rejestracji, rejestry dokumentów przychodzących i wychodzących, elektroniczne ścieżki zatwierdzania. W księgowości powinny być jasne podstawy operacji, konta korespondujące, kwota, osoba odpowiedzialna i okres odzwierciedlenia.
Po przetworzeniu dokumenty systematyzuje się według rodzajów, okresów, kontrahentów lub obszarów księgowych. Dokumenty papierowe archiwizuje się w teczkach, a elektroniczne przechowuje się w systemie informacyjnym lub archiwum z zapewnieniem dostępu, czytelności i możliwości reprodukcji.
Dokumenty księgowe przechowuje się przez co najmniej pięć lat po roku sprawozdawczym, w którym zostały wykorzystane do sporządzenia sprawozdania, chyba że dłuższy okres przewiduje ustawodawstwo lub wykazy dokumentów archiwalnych. Dla dokumentów kadrowych, podatkowych i niektórych innych mogą obowiązywać specjalne terminy. Dlatego przed zniszczeniem papierów sprawdza się obowiązujące wymagania i dokumentuje procedurę.
| Участок учета | Podstawowe dokumenty | Co sprawdzić |
|---|---|---|
| Sprzedaż towarów | Umowa, zamówienie, dokument przewozowy lub UTD, faktura, dokumenty płatnicze | Ilość, cena, data przekazania, dane nabywcy, obecność podpisów i zgodność dostawy z umową |
| Usługi i prace | Umowa, specyfikacja techniczna, protokół, raport wykonawcy, faktura | Treść i wynik prac, okres świadczenia usług, koszt, związek z działalnością organizacji |
| Zakupy i materiały | Umowa, UTD lub dokument przewozowy, faktura, polecenie przelewu, dokumenty magazynowe | Faktyczne przyjęcie, ilość, cena, VAT, przyjęcie do magazynu i odzwierciedlenie w księgowości |
| Подотчетные расходы | Wniosek lub dyspozycja, raport zaliczkowy, paragony, bilety, protokoły | Termin raportu, cel wydatków, obecność potwierdzeń i zgodność z wydaną kwotą |
| Основные средства | Umowa, dokument przewozowy, protokół odbioru, dokumenty dotyczące płatności | Charakterystyka obiektu, data gotowości do użycia, koszt i podstawa wprowadzenia do ewidencji |
| Заработная плата | Lista obecności, zarządzenia, zestawienia płac, dokumenty dotyczące wypłat | Okres, przepracowany czas, podstawy naliczeń, potrąceń i wypłat dla pracowników |
Szczególnej uwagi wymagają dokumenty od osób samozatrudnionych. W celu potwierdzenia nabytych usług u płatnika podatku od dochodów zawodowych zazwyczaj otrzymuje się paragon, wystawiony za pośrednictwem aplikacji «Mój podatek». Tylko umowa lub pokwitowanie odbioru pieniędzy nie zastępuje takiego paragonu, jeśli jest on potrzebny do potwierdzenia wydatków.
Przy rozliczeniach z osobami fizycznymi i przy użyciu kasy online sprawdzają dane paragonu, zgodność asortymentu, kwoty i metody płatności faktycznej operacji. Wyciąg bankowy potwierdza ruch pieniędzy, ale nie zawsze ujawnia treść operacji gospodarczej, dlatego uzupełniają go umową i dokumentami pierwotnymi.
Elektroniczny obrót dokumentów skraca czas przetwarzania dokumentów, obniża koszty druku i upraszcza wyszukiwanie. Jednak przejście na format elektroniczny wymaga regulaminu. W nim określają używanego operatora, rodzaje dokumentów elektronicznych, zasady podpisywania, terminy wysyłki i zasady działania w przypadku odmowy lub awarii technicznej.
Należy kontrolować:
Efektywny wewnętrzny kontrola opiera się na zasadzie podziału funkcji. W miarę możliwości jeden pracownik nie powinien samodzielnie realizować transakcji, przyjmować towaru, potwierdzać jej i dokonywać płatności. Dla małych organizacji pełny podział ról może być niemożliwy, ale kontrola ze strony kierownika i losowa weryfikacja operacji powinny być zachowane.
Przydatne jest ustalenie wewnętrznych terminów przekazywania dokumentów: na przykład dokumenty dotyczące sprzedaży i zakupów — codziennie lub nie później niż w określonej liczbie dni roboczych, raporty zaliczkowe — zaraz po powrocie pracownika, dokumenty bankowe — na każdy dzień roboczy. Konkretne terminy ustala się z uwzględnieniem skali działalności i warunków umów.
Jednym z powszechnych błędów jest brak obowiązkowych danych. Dokument z niepełną nazwą organizacji, bez daty, jednostki miary lub podpisu osoby odpowiedzialnej może być uznany za niewłaściwe potwierdzenie operacji. Ryzyko wzrasta, jeśli na podstawie takiego dokumentu zgłasza się odliczenie podatkowe lub uwzględnia duże wydatki.
Innym problemem jest podpisywanie dokumentów przez osobę nieupoważnioną. W firmie powinny być jasne podstawy uprawnień: obowiązki służbowe, zarządzenie, pełnomocnictwo lub inny dokument wewnętrzny. Jeśli dokument jest podpisany przez osobę, która nie miała odpowiednich uprawnień, kontrahent może potrzebować ponownego sformalizowania.
Konsekwencje zależą od charakteru naruszenia. Inspekcja skarbowa może wykluczyć wydatki z obliczeń podatku dochodowego lub podatku w uproszczonym systemie, odmówić odliczenia VAT, naliczyć odsetki i kary. W księgowości mogą wystąpić zniekształcenia sprawozdawczości, konieczność dokonania poprawek i przedstawienia skorygowanych deklaracji. Ponadto brak dokumentów utrudnia dochodzenie należności od kontrahenta.
Lepiej zacząć od inwentaryzacji aktualnego obiegu dokumentów. Określa się wszystkie operacje gospodarcze firmy i dla każdej sporządza się wykaz dokumentów: kto je sporządza, kto podpisuje, kiedy przekazuje księgowemu, gdzie przechowuje i jak poprawia błędy.
Praktyczny porządek można ustalić w następujący sposób:
Przed zamknięciem miesiąca księgowy powinien sprawdzić kompletność dokumentów w każdym obszarze: czy nie ma niezaksięgowanych dostaw, nieodzwierciedlonych usług, niepodpisanych aktów, przeterminowanych raportów zaliczkowych i operacji bez dokumentacji potwierdzającej. Oddzielnie kontroluje się rozliczenia z kontrahentami oraz rozbieżności między danymi księgowymi, magazynowymi i wyciągiem bankowym.
Prowadzenie pierwotnej księgowości to systemowy proces, który łączy sporządzanie operacji gospodarczych, weryfikację dokumentów, odzwierciedlenie danych w księgowości i późniejsze przechowywanie. Jakość tego procesu zależy nie tylko od pracy księgowego, ale także od działań menedżerów, pracowników magazynu, kierownika i wszystkich osób uczestniczących w transakcjach.
Niezawodny system opiera się na trzech zasadach: każda operacja jest potwierdzona odpowiednim dokumentem, informacje są terminowo odzwierciedlane w księgowości, a dokumenty są dostępne do weryfikacji przez ustalony czas przechowywania. Regulamin obiegu dokumentów, usługi elektroniczne, podział odpowiedzialności i regularna kontrola pomagają zredukować ryzyko podatkowe i uniknąć większości błędów jeszcze przed złożeniem sprawozdania.
Pierwotna księgowość obejmuje sporządzanie, weryfikację i przechowywanie dokumentów potwierdzających operacje gospodarcze. Do takich dokumentów należą faktury, akty, faktury VAT, zlecenia płatnicze oraz dokumenty kasowe.
Najpierw sporządzają dokument pierwotny w momencie operacji lub zaraz po jej zakończeniu, następnie sprawdzają jego dane i odzwierciedlają informacje w ewidencji. Po tym dokumenty systematyzują i przekazują do przechowywania w ustalonych terminach.
Dokument powinien zawierać nazwę, datę sporządzenia, opis operacji, jej naturalny lub pieniężny wymiar oraz podpisy osób odpowiedzialnych. Wskazuje się również nazwę organizacji oraz inne informacje niezbędne do identyfikacji uczestników operacji.
Najbardziej powszechne są brak obowiązkowych danych, błędy w datach i kwotach, niezgodność danych w różnych dokumentach oraz brak potwierdzających podpisów. Problemy również pojawiają się przy nieterminowym sporządzaniu dokumentów i ich niewłaściwym przechowywaniu.
Sposób poprawy zależy od rodzaju dokumentu i zasad jego formatu: zazwyczaj błędny zapis poprawia się z podaniem daty, korekt i podpisów osób odpowiedzialnych. Dokumenty elektroniczne poprawia się poprzez utworzenie poprawionego dokumentu z zachowaniem informacji o pierwotnej wersji.